César Manrique był malarzem, architektem i działaczem na rzecz przyrody, który urodził się i zmarł na Lanzarote. Jego budynki, pomniki i wnętrza rozrzucone są po całej wyspie, od północnego krańca po park Timanfaya. Ten przewodnik pokazuje, czego szukać przy planowaniu, jak pogrupować miejsca na trasę i na co zwrócić uwagę przed wyjazdem.

Kim był César Manrique?
César Manrique Cabrera (1919 do 1992) był hiszpańskim artystą, architektem i działaczem na rzecz przyrody z Lanzarote. Urodził się w Arrecife, stolicy wyspy, a zmarł 25 września 1992 roku w Tahíche, w gminie Teguise. Malował obrazy, które wpisały się we wczesny hiszpański informalizm i sztukę abstrakcyjną. Najbardziej znany jest jednak z projektów architektonicznych na Lanzarote, które powstawały od lat 60. do lat 90. XX wieku. Budynki miały wspierać turystykę, a jednocześnie nie niszczyć krajobrazu i tradycyjnego charakteru wyspy. Manrique działał też jako aktywista. Walczył o ochronę naturalnego piękna Lanzarote i skutecznie forsował ograniczenia dla wysokich hoteli. W 1993 roku UNESCO ogłosiło Lanzarote rezerwatem biosfery, a wielu mieszkańców łączy tę decyzję z jego działaniami. Od 2019 roku lotnisko na wyspie nosi jego imię, w setną rocznicę jego urodzin. Jego fundacja nadal działa na rzecz ochrony przyrody w regionie. Jeśli chcesz zobaczyć, co jeszcze warto zwiedzić na wyspie, zajrzyj do przewodnika o atrakcjach Lanzarote.
Jak wyglądało dzieciństwo Césara Manrique?
Manrique dorastał w Arrecife. Jego ojciec Gumersindo pochodził z Fuerteventury i zbudował rodzinny dom w Caleta de Famara, na północnym wybrzeżu Lanzarote. Chłopiec wcześnie pokazał talent plastyczny. Rysował często, a z czasem zaczął portretować członków rodziny. Interesował się rzeczami, które inne dzieci zwykle pomijają, na przykład wzorami na kamieniach i ruchem owadów. Sam mówił o sobie, że bywał dziwakiem. Jego wczesne rysunki nie przetrwały, więc nie wiadomo, jak wyglądały. Wiadomo natomiast, że dom w Caleta de Famara i jego okolica bardzo na niego wpłynęły. Ten sam krajobraz, surowy, wulkaniczny i jasny, wrócił później w jego obrazach i budynkach. Kto chce zobaczyć, skąd wzięły się te motywy, powinien przejść się po północnej części wyspy. Tam widać ten sam kontrast czerni lawy z bielą domów i błękitem morza, który pojawia się w jego pracach.
Jak zaczęła się kariera malarska w Arrecife?
Manrique walczył w hiszpańskiej wojnie domowej jako ochotnik w jednostce artylerii, po stronie Franco. Przemoc wojny głęboko go poruszyła, a po powrocie niechętnie o niej mówił. W 1939 roku wrócił na Lanzarote, wszedł na dach domu i spalił mundur. Postanowił wtedy malować i tworzyć sztukę, która miała podnosić na duchu. Pierwszą indywidualną wystawę zorganizował w Arrecife w 1942 roku. Kolejne pokazy odbyły się w tym samym mieście i na Gran Canarii. Od tamtej pory ustalił schemat wystaw, który trzymał się do 1957 roku. Pierwsza część to bardziej tradycyjne obrazy inspirowane geografią Lanzarote. Druga to sceny fantastyczne lub abstrakcyjne. Ten podział warto zapamiętać przy oglądaniu jego wczesnych prac, bo pokazuje, jak zmieniał podejście do wyspy, zanim zaczął projektować budynki.
Jakie były lata Césara Manrique w Madrycie?
W 1945 roku Manrique przeniósł się do Madrytu i dostał stypendium w Akademii Sztuk Pięknych San Fernando. Ukończył ją jako nauczyciel sztuki i malarstwa. Decyzja o długim okresie nauki była wtedy nietypowa, bo miał już pewną pozycję jako artysta. W Madrycie mieszkał z partnerką Josefą "Pepi" Gómez, która pochodziła z zamożnej rodziny. Dzięki niej poznał świat sztuki, architektów, poetów i ludzi z kręgów władzy. To te kontakty dawały mu zlecenia. Manrique unikał jednak zaangażowania w politykę frankistowską. W 1950 roku spędził kilka miesięcy w Paryżu, w kolonii artystycznej przy hiszpańskim kolegium. Poznał tam m.in. Pabla Palazuelo i Eduardo Chillidę. Około 1953 roku jego malarstwo stało się swobodniejsze w kolorze i formie. Wykonał murale w Hotelu Fénix, w Banco Guipuzcoano i na lotnisku Barajas. W 1953 roku wystawiał też na drugim Biennale Latynoamerykańskim w Hawanie. W 1959 roku dzielił wystawę z Maud Westerdahl, z którą zaprzyjaźnił się na długie lata.
Czym był nowojorski epizod Césara Manrique?
Po śmierci Pepi w 1963 roku Manrique nie chciał zostać w Madrycie, który przypominał mu o niej. W 1964 roku przeniósł się do Nowego Jorku, gdzie na początku mieszkał u kubańskiego malarza Waldo Diaza-Blarta. Stypendium od Nelsona Rockefellera pozwoliło mu wynająć własną pracownię na Lower East Side. Malował tam dużo i wystawiał w galerii Catherine Viviano oraz w Muzeum Guggenheima. Viviano była dla niego ważna, bo otworzyła mu drogę na nowojorski i północnoamerykański rynek sztuki. W Nowym Jorku zetknął się też z pop artem. Krytycy uznali jednak, że jego malarstwo, zbliżone do informalizmu, należy już do przeszłości, bo fala abstrakcyjnego ekspresjonizmu minęła. Manrique coraz bardziej nie lubił miejskiej kultury i braku naturalnych przestrzeni. Zaczął tęsknić za wulkanicznym krajobrazem i ludźmi z Lanzarote. Po dwóch latach wrócił na wyspę.
Dlaczego César Manrique wrócił na Lanzarote?
Manrique wrócił na Lanzarote w 1966 roku i został tam do końca życia. Chciał założyć na wyspie kolonię artystyczną. Pomógł mu w tym dawny przyjaciel z dzieciństwa Pepín Ramírez, który był wtedy przewodniczącym wyspy. Podczas wędrówki po wulkanicznych równinach, pozostałych po erupcji z 1824 roku, Manrique odkrył jaskinię. Zszedł do niej i znalazł kilka pęcherzy lawowych oraz tunel. Postanowił urządzić tam własny dom. Przez kilka lat pogłębiał i rozbudowywał jaskinie, dodając elementy ponad ziemią. Ten wulkaniczny dom stał się centrum jego kolonii artystycznej i miejscem spotkań. Opisywano go jako kryjówkę złoczyńcy z filmu o Bondzie, który zrezygnował z panowania nad światem, żeby urządzać najlepsze przyjęcia w mieście. Dziś to przede wszystkim jedno z najbardziej charakterystycznych wnętrz, jakie zaprojektował. Warto tam zajrzeć, zanim zacznie się zwiedzanie budowli rozsianych po wyspie.
Jak Manrique chronił Lanzarote przed betonem?
Manrique nie był przeciwny turystyce. Uważał, że dobra, wysokiej jakości turystyka powinna być motorem gospodarki wyspy. Walczył przeciwko zabudowie, którą nazywał szkodliwą. Dzięki swoim staraniom miał duży wpływ na planowanie przestrzenne Lanzarote. Jednym z efektów jest ograniczenie wysokich hoteli, które według niego nie pasują do estetycznej harmonii wyspy. Budynki wysokie, powstałe przed tym ograniczeniem, często nawiązują do tradycyjnej kolorystyki. Mieszkańcy są zachęcani do utrzymywania białych elewacji domów, z konkretnymi kolorami dla drewnianych elementów. Ta jednolitość wizualna jest jednym z najbardziej widocznych śladów jego pracy. Podczas spaceru po wioskach i miasteczkach, jak Teguise czy Haría, łatwo zauważyć, że białe domy tworzą spójny obraz. Manrique przez około 25 lat projektował budynki, atrakcje i rzeźby publiczne, mając na uwadze właśnie ten cel: rozwój turystyki przy zachowaniu piękna wyspy.
Jakie budynki zaprojektował César Manrique w latach 70.?
Jednym z pierwszych projektów była restauracja El Diablo z 1970 roku. Stoi w parku Timanfaya i wykorzystuje ciepło tamtejszego wulkanu do gotowania potraw na płycie w kształcie studni. Duże panoramiczne okna pokazują wulkaniczny krajobraz. Manrique zaprojektował też centrum dla zwiedzających parku Timanfaya oraz jego symbol, diabła. Rok 1973 przyniósł Mirador del Río, punkt widokowy na północnym krańcu wyspy. Kawiarnię wpisał w skałę wulkaniczną. Mirador leży blisko Haríi, a z tarasu widać wyspę La Graciosa. W 1974 roku wydał książkę "Architecture Unpublished", którą napisał wspólnie z hiszpańskim architektem Fernando Higueras. Te trzy obiekty dobrze pokazują jego podejście. Budynki wpisują się w krajobraz, a nie walczą z nim. Jeśli zostanie czas tylko na kilka budowli, warto zacząć od tych, bo są rozmieszczone na tyle daleko od siebie, że dobrze pokazują różne oblicza wyspy.
Jak César Manrique przebudował zamek i wulkaniczne jaskinie?
W 1976 roku Manrique zaprojektował przebudowę Castillo de San José w Arrecife. Dawna twierdza została odrestaurowana i stała się siedzibą Międzynarodowego Muzeum Sztuki Współczesnej. Pokazuje ono prace artystów kanaryjskich i zagranicznych. Artysta zaprojektował także restaurację na terenie zamku. Przez lata 70. prowadził też rozległe prace w wulkanicznych jaskiniach Jameos del Agua. Dodał tam m.in. audytorium. Zasada, którą się kierował, była prosta: szanować naturalne formacje jaskini i nie ingerować w nie bardziej, niż trzeba. Miejsce otwarto dla publiczności w 1977 roku. Dziś Jameos del Agua to jedno z głównych miejsc na północy wyspy, a jego zwiedzanie łatwo połączyć z wizytą w Haríi i na Mirador del Río. Więcej o samej jaskini znajdziesz w osobnym przewodniku.
Jak wyglądała walka z wielką zabudową w latach 80.?
W połowie lat 80. Manrique był szczególnie aktywny w kampanii przeciwko dużym inwestycjom budowlanym. Plany zakładały czterokrotne zwiększenie liczby miejsc noclegowych na Lanzarote, dzięki budowie dużych kompleksów apartamentów i hoteli. Krytycy twierdzili, że doprowadziłoby to do niekontrolowanego wzrostu. Manrique nazywał te plany samobójstwem dla wyspy. Brał udział w marszach i protestach. Dzięki nim kilka inwestycji zostało zmniejszonych lub całkowicie anulowanych. Turystyka na wyspie rosła, ale w bardziej uporządkowany i kontrolowany sposób. Dla kogoś, kto planuje wyjazd, ten etap ma znaczenie praktyczne. Wyjaśnia, dlaczego wiele miejscowości na Lanzarote ma niską, jednolitą zabudowę, a nie wielkie kompleksy hotelowe. Warto to mieć na uwadze, wybierając nocleg w mniejszej miejscowości, bo krajobraz w niej jest zwykle bardziej zbliżony do tego, który Manrique chciał zachować.
Dlaczego César Manrique przeprowadził się do Haríi?
Pod koniec lat 80. Manrique postanowił opuścić swój wulkaniczny dom. Zaprojektował nowy, prostszy dom, Palm Grove House, w małej wiosce Haría na północy wyspy. Stał się on jego stałą siedzibą. Wulkaniczny dom przerobiono na galerię sztuki. W tym celu artysta założył Fundację César Manrique. Celem fundacji było udostępnienie posiadłości publiczności oraz promowanie sztuki, edukacji i ochrony przyrody na Wyspach Kanaryjskich, a zwłaszcza na Lanzarote. Manrique miał wtedy ponad 70 lat, ale nadal pracował. Dom w Haríi jest ważnym punktem na mapie jego dzieł, bo pokazuje inne oblicze architekta. Stoi w spokojnej, zielonej miejscowości, która wiosną wygląda inaczej niż suche wybrzeża. Warto go odwiedzić, bo wiele osób traktuje go jako punkt wyjścia do zwiedzania północy wyspy, z Mirador del Río i Jameos del Agua w pobliżu.
Jak wygląda Jardín de Cactus w Guatizie?
Jardín de Cactus, czyli ogród kaktusów w Guatizie, to jedno z ostatnich dużych dzieł Manrique'a. Prace nad nim rozpoczęły się w 1989 roku. Ogród leży w odległej części wyspy i zajmuje rozległy teren. Rośnie tu kilkaset gatunków kaktusów. Znajduje się tam też rozbudowana restauracja. Ogród otwarto w 1991 roku i był on ostatnim większym wkładem Manrique'a w krajobraz wyspy. Obiekt wpisuje się w jego idee. Naturalny, suchy krajobraz nie został zastąpiony betonem, tylko przemyślanym ogrodem. Dzięki temu ogród jest też dobrą wizytą dla osób, które chcą zobaczyć roślinność Lanzarote, bo wyspa z natury ma niewiele rodzimych roślin. Kaktusy i aloes są tu w większości gatunkami obcymi, które dobrze się przyjęły. Ogród to dobra przerwa w zwiedzaniu, zwłaszcza że leży z dala od głównych tras. Aktualne godziny otwarcia ogrodu warto sprawdzić na oficjalnej stronie obiektu.

Jakie były ostatnie dzieła César Manrique?
W 1990 roku Manrique stworzył jeden z Art Carów BMW, we współpracy z niemieckim projektantem i malarzem Walterem Maurerem. Projekt powstał w pracowni Maurera w Monachium. Manrique przygotował wstępne projekty, koordynował je z Maurerem i zatwierdzał wynik końcowy. Maurer nakładał projekt na BMW 730i. Ta współpraca zwiększyła rozpoznawalność Manrique'a poza granicami Hiszpanii. Obaj byli związani przyjaźnią do końca życia artysty. Jego ostatnimi pracami były wiatraki, dynamiczne rzeźby poruszane wiatrem. Pierwszy z nich, Veleta, stanął w miejscowości Arrieta, małej wsi plażowej z surfingiem dla początkujących i średnio zaawansowanych. Wiele kolejnych wiatraków zbudowano po jego śmierci, na podstawie notatek i rysunków, które po sobie zostawił. Ostatnim budynkiem, który mu przypisuje się, jest Parque Marítimo César Manrique na Teneryfie, otwarty w 1995 roku. To poza Lanzarote, więc warto je uwzględnić tylko, jeśli planujesz wyjazd na inną wyspę.
Gdzie na Lanzarote są dzieła César Manrique?
Dzieła są rozsiane po całej wyspie. Poniższa tabela pokazuje, gdzie znaleźć najważniejsze z nich.
| Dzieło | Miejsce na wyspie |
|---|---|
| El Diablo, restauracja | Park Timanfaya |
| Centrum dla zwiedzających parku Timanfaya | Park Timanfaya |
| Mirador del Río | Haría, północny kraniec wyspy |
| Palm Grove House, dom artysty | Haría, północ wyspy |
| Castillo de San José, muzeum i restauracja | Arrecife |
| Jameos del Agua | Gmina Haría, północ wyspy |
| Pomnik chłopa | San Bartolomé, przy skrzyżowaniu w centrum wyspy |
| Jardín de Cactus | Guatiza |
| Veleta, wiatrak | Arrieta, wybrzeże |
Dla planowania najważniejsze jest pogrupowanie miejsc. Północ obejmuje Haríę, Mirador i Jameos. Arrecife to stolica z zamkiem. San Bartolomé leży w centrum wyspy, a park Timanfaya na południowym zachodzie.
Jak zaplanować zwiedzanie i bilety łączone?
Najpierw wybierz, które dzieła chcesz zobaczyć. Miejsca na północy wyspy łatwo połączyć w jedną trasę: Haría, Mirador del Río i Jameos del Agua. Park Timanfaya to osobny dzień, a Arrecife z zamkiem można dołączyć do pobytu w stolicy. Jardín de Cactus w Guatizie warto wpisać jako przerwę w dłuższej trasie. Osobno zaplanuj wizytę przy wiatraku Veleta w miejscowości Arrieta, bo to wioska nad morzem. Przy wyborze bazy noclegowej weź pod uwagę, że wiele miejsc leży daleko od siebie, a komunikacja publiczna może nie pokrywać wszystkich tras. Aktualne warunki biletów łączonych do dzieł Césara Manrique warto sprawdzić przed wyjazdem na stronie Fundacji César Manrique. Zanim kupisz bilety, sprawdź godziny otwarcia każdego obiektu, bo różnią się w zależności od sezonu.
Krótkie odpowiedzi
Czy César Manrique projektował budynki poza Lanzarote?
Tak, najbardziej znany przykład to Parque Marítimo César Manrique na Teneryfie, otwarty w 1995 roku. Jest to ostatni budynek przypisywany artyście.
Dlaczego budynki Manrique'a są zwykle niskie?
Manrique był przeciwny wysokim hotelom, które według niego nie pasowały do estetycznej harmonii wyspy. Jego działania wpłynęły na planowanie przestrzenne Lanzarote.
Czy Jameos del Agua leży po drodze do innych dzieł Manrique'a?
Tak, leży na północy wyspy, w gminie Haría, blisko domu artysty w Haríi i punktu widokowego Mirador del Río.
Czy da się kupić bilet łączony na dzieła Manrique'a?
Oferta biletów łączonych może się zmieniać, dlatego sprawdź ją przed wyjazdem na oficjalnej stronie fundacji.
Dlaczego Manrique przeprowadził się z wulkanicznego domu do Haríi?
Pod koniec lat 80. zbudował prostszy dom w Haríi, a wulkaniczny dom przekształcono w galerię sztuki. Do tego celu założył fundację.
Jaki jest związek Manrique'a z UNESCO?
Lanzarote zostało ogłoszone rezerwatem biosfery UNESCO w 1993 roku. Wiele osób łączy tę decyzję z jego działaniami na rzecz ochrony wyspy.